Thương mại điện tử (TMĐT) tại Việt Nam đang phát triển với tốc độ vũ bão, trở thành bệ phóng quan trọng cho nền kinh tế số. Chỉ với vài cú chạm, người tiêu dùng có thể tiếp cận mọi loại hàng hóa từ mỹ phẩm, quần áo đến thực phẩm chức năng, thuốc Đông y. Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi ấy là một “thị trường ảo” đầy cạm bẫy với nạn hàng giả, hàng nhái, thực phẩm chức năng và sữa giả nhắm vào các đối tượng yếu thế như người già, trẻ em và phụ nữ mang thai.
Sự bùng nổ của các mô hình kinh doanh mới như bán hàng qua phát trực tiếp (Livestream) hay tiếp thị liên kết (Affiliate Marketing) đang thách thức hạ tầng pháp lý hiện hành, đòi hỏi những chế tài cải cách mạnh mẽ để không biến không gian mạng thành nơi tàng trữ, phân phối và buôn bán hàng lậu quy mô lớn.
Thực trạng báo động về gian lận thương mại trên không gian mạng
Dù các sàn TMĐT lớn như Shopee, TikTok Shop, Lazada luôn cam kết thắt chặt quản lý, số lượng vụ vi phạm được cơ quan chức năng phát hiện vẫn không ngừng gia tăng do năng lực xác minh nguồn gốc hàng hóa của các nền tảng còn hạn chế.
- Số liệu xử phạt hành chính: Chỉ trong giai đoạn từ ngày 15/12/2024 đến 14/06/2025, lực lượng Quản lý thị trường toàn quốc đã kiểm tra 11.568 vụ, xử lý 9.919 vụ vi phạm. Tổng số tiền nộp ngân sách nhà nước đạt 141 tỷ đồng (trên tổng số 266 tỷ đồng giá trị xử lý, bao gồm 121 tỷ đồng tiền phạt và 145 tỷ đồng giá trị tang vật vi phạm). Cơ quan chức năng cũng đã chuyển 76 vụ việc có dấu hiệu hình sự sang cơ quan điều tra.
- Điểm nóng TMĐT: Lĩnh vực mua bán trực tuyến ghi nhận 161 vụ vi phạm bị triệt phá, xử phạt hành chính gần 3 tỷ đồng với trị giá hàng hóa lậu vượt mốc 1 tỷ đồng.
3 “khe hở” lớn của hạ tầng pháp lý hiện hành
Hệ thống quy phạm pháp luật điều chỉnh hoạt động TMĐT cốt lõi hiện nay vẫn dựa trên Nghị định số 52/2013/NĐ-CP và Nghị định số 85/2021/NĐ-CP. Tuy nhiên, thực tiễn vận hành công nghệ đã bộc lộ những khoảng trống lớn:
1. Chưa bao quát toàn diện các mô hình kinh doanh mới
Các văn bản luật hiện tại mới chỉ đưa ra quy định quản lý cơ bản đối với website và ứng dụng TMĐT truyền thống. Các hình thức kinh doanh có luồng hàng hóa, dịch vụ lưu thông khổng lồ như Livestream bán hàng hay Tiếp thị liên kết (Affiliate) vẫn hoàn toàn thiếu vắng các quy định ràng buộc trách nhiệm pháp lý cụ thể cho các bên tham gia, tạo kẽ hở cho hoạt động gian lận thương mại bùng phát.
2. Trách nhiệm của chủ quản nền tảng còn lỏng lẻo
Hiện chưa có cơ chế pháp lý bắt buộc yêu cầu các công ty chủ quản sàn TMĐT phải phối hợp chặt chẽ với người bán để thu hồi các sản phẩm giả, kém chất lượng khi bị phát hiện. Quy định về lưu trữ thông tin giao dịch trên hệ thống còn thiếu đồng bộ, gây trở ngại lớn cho cơ quan chức năng trong việc thu thập chứng cứ và truy vết hành vi vi phạm.
3. Tình trạng quản lý chồng chéo giữa các bộ ngành
Một sản phẩm lưu thông trên thị trường thường xuyên chịu sự quản lý chồng chéo, thiếu phân định ranh giới rõ ràng giữa nhiều Bộ, ngành khác nhau, dẫn đến giảm hiệu lực hậu kiểm và chậm trễ trong công tác xử lý sai phạm.
Bước ngoặt cải cách thể chế từ năm 2026: Chuyển dịch từ tiền kiểm sang hậu kiểm
Để đồng bộ hóa công tác quản lý và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, hệ thống hành pháp và lập pháp đã đưa ra các quyết sách quyết liệt, mang tính hành động cao:
Quyết định 1825/QĐ-BCT về đổi mới tư duy phòng chống buôn lậu là bước đi đầu tiên, tạo tiền đề cho việc thực thi Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa sửa đổi cùng Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật sửa đổi chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, từ đó mang lại kết quả đột phá giúp ràng buộc trách nhiệm các sàn thương mại điện tử và truy vết 100% dòng hàng trực tuyến.
Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định số 1825/QĐ-BCT nhằm thực hiện Chỉ thị số 13/CT-TTg và Công điện số 82/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ nhằm đẩy mạnh công tác phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả trên môi trường số. Quyết định này đặt mục tiêu đổi mới toàn diện tư duy, yêu cầu sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền các cấp, cơ quan quản lý thị trường và cộng đồng doanh nghiệp.
Đặc biệt, hai đạo luật cốt lõi gồm Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2026. Bộ đôi luật sửa đổi này được kỳ vọng sẽ là công cụ pháp lý tối cao giúp khắc phục triệt để các lỗ hổng hiện tại, nâng cao năng lực hậu kiểm bằng công nghệ, đồng thời gắn trách nhiệm pháp lý liên đới lên các sàn TMĐT và các cá nhân tham gia quảng cáo, livestream trực tuyến.
Việc hoàn thiện thể chế và siết chặt kiểm soát chuỗi cung ứng ảo không chỉ bảo vệ sức khỏe, tài chính của hàng triệu người tiêu dùng mà còn tạo lập môi trường kinh doanh bình đẳng, giúp TMĐT thực sự trở thành bệ phóng an toàn, bền vững cho nền kinh tế số Việt Nam.